( بنا بر اينكه منظور مردگان مدفون در زمين باشد كه يكى از تفسيرهاى مشهور اين آيه است ) و يا شبيه چيزى كه در سوره « نازعات » آيه 13 و 14 آمده است : فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ : « تنها يك صيحه خواهد بود و به دنبال آن ناگهان همگى بر صفحه زمين ظاهر مىشوند . همه اين تعبيرات نشان مىدهد كه زنده شدن و خارج گشتن مردگان از قبرها سريع و ناگهانى صورت مىگيرد . و بعد از ذكر اين نشانه‌ها كه قبل از رستاخيز و بعد از آن صورت مىگيرد ، سخن نهايى را چنين بيان مىكند : « در آن روز هر كس مىداند آنچه را كه از قبل فرستاده و آنچه را براى بعد گذاشته است » ( * ( عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ ) * ) . آرى آن روز حجابها كنار مىرود ، پرده‌هاى غرور و غفلت دريده مىشود ، و حقايق جهان عريان و آشكار مىگردد ، و از آنجا كه آن روز « يوم البروز » است همه چيز بارز و ظاهر مىشود ، و در آنجا است كه انسان تمامى اعمال خود را مىبيند و از نيك و بد آن آگاه مىشود ، چه اعمالى را كه از قبل فرستاده ، و چه كارهايى كه آثارش بعد از او در دنيا باقيمانده ، و نتائجش به او رسيده است ، مانند خيرات و صدقات جاريه ، و بناها و آثارى كه براى مقاصد رحمانى يا شيطانى ساخته ، و از خود بجا نهاده است ، و يا كتابها و آثار علمى و غير علمى كه براى مقاصد نيك و بد تحرير يافته ، و بعد از او مورد بهره بردارى ديگران قرار گرفته است ، همچنين سنتهاى نيك و بد كه اقوامى را به دنبال خود كشانيده . اينها است نمونه هايى كه از كارهايى كه نتائجش بعد از انسان به او مىرسد و مصداق « اخرت » در آيه فوق است . درست كه انسان در اين دنيا نيز اجمالا از اعمال خود با خبر است ، ولى